รูปแบบการใช้ประโยชน์ของพืชสมุนไพรและการประเมินมูลค่าทางเศรษฐศาสตร์ ของพืชสมุนไพรระดับชุมชนในภาคตะวันออก

Abstract

การวิจัยครั้งนี้จัดทำขึ้นเพื่อสนองพระราชดำริโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริฯ (อพ.สธ.) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและรวบรวมข้อมูลการใช้ประโยชน์พืชสมุนไพรระดับชุมชนใน ภาคตะวันออก ประเมินมูลค่าทางเศรษฐศาสตร์จากการใช้ประโยชน์ของพืชสมุนไพร และวิเคราะห์ข้อมูลทางการตลาดในห่วงโซ่คุณค่า (ต้นน้ำ–กลางน้ำ–ปลายน้ำ) ของพืชสมุนไพรในระดับชุมชนในภาคตะวันออก การวิจัยเป็นแบบผสมผสาน เก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกจากประธานและสมาชิกกลุ่มแปรรูปผลิตภัณฑ์สมุนไพรบ้านตม จังหวัดชลบุรี วิสาหกิจชุมชนสมุนไพรภูมิใจอนงค์ และวิสาหกิจชุมชนพัฒนาทรัพยากรชีวภาพ จังหวัดจันทบุรี รวมทั้งผู้ประกอบการในพื้นที่ จำนวน ๔๕ คน โดยวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยวิธีการประเมินมูลค่าทางเศรษฐศาสตร์แบบราคาตลาด ผลการวิจัยพบว่า กลุ่มแปรรูปผลิตภัณฑ์สมุนไพรบ้านตม จังหวัดชลบุรี มีพืชสมุนไพร ๗๔ ชนิด ส่วนใหญ่ใช้เพื่อการบริโภคในครัวเรือน (ร้อยละ ๔๓.๑๔) รองลงมา คือ จำหน่าย (ร้อยละ ๓๑.๐๘) และไม่ได้ใช้ประโยชน์ (ร้อยละ ๒๕.๗๘) วิสาหกิจชุมชนสมุนไพรภูมิใจอนงค์ จังหวัดจันทบุรี พบพืชสมุนไพร ๒๑๑ ชนิด ใช้เพื่อการบริโภค (ร้อยละ ๔๓.๖๐) จำหน่าย (ร้อยละ ๒๒.๒๘) และไม่ได้ใช้ประโยชน์ (ร้อยละ ๓๔.๑๒) ส่วนวิสาหกิจชุมชนพัฒนาทรัพยากรชีวภาพ จังหวัดจันทบุรี พบพืชสมุนไพร ๑๖๐ ชนิด ส่วนใหญ่ไม่ได้ใช้ประโยชน์ (ร้อยละ ๕๙.๓๗) รองลงมาคือบริโภค (ร้อยละ ๓๕.๖๒) และจำหน่าย (ร้อยละ ๗.๕๐) การประเมินมูลค่าทางเศรษฐศาสตร์พบว่า พืชสมุนไพรในพื้นที่ชุมชนภาคตะวันออกมีมูลค่าการใช้ประโยชน์รวม ๕๕๕,๔๖๐ บาทต่อครัวเรือนต่อปี และมูลค่าสุทธิของผลิตภัณฑ์สมุนไพรเท่ากับ ๒,๐๐๗,๓๒๔ บาทต่อปี แสดงให้เห็นว่าพืชสมุนไพรมีศักยภาพสูงในการสร้างรายได้ เพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจ และลดความเหลื่อมล้ำในระดับฐานรากได้อย่างเป็นรูปธรรม ข้อค้นพบเชิงนโยบายที่สำคัญ คือ ภาคตะวันออกยังมีทรัพยากรพืชสมุนไพรจำนวนมากที่ยังไม่ได้ถูกนำมาใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ดังนั้น ภาครัฐควรส่งเสริมการพัฒนาระบบฐานข้อมูลทรัพยากรสมุนไพรชุมชน การวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์สมุนไพร การยกระดับมาตรฐานการผลิต และการเชื่อมโยงตลาดเชิงพาณิชย์ เพื่อเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ในระดับกลางน้ำและปลายน้ำ นอกจากนี้ ควรบูรณาการนโยบายสมุนไพรกับแนวคิดเศรษฐกิจชีวภาพและ BCG Economy Model เพื่อสนับสนุนการใช้ทรัพยากรชีวภาพอย่างยั่งยืน สร้างรายได้ให้แก่ชุมชน อันจะนำไปสู่การพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากต่อไป